Dechrau darganfod archifau’r Cymry yn Llydaw

Ceridwen LLOYD-MORGAN, ancienne conservatrice en chef des manuscrits à la Bibliothèque nationale du pays de Galles

Résumé :

Une visite à Brest en mai 2023 a permis à Ceridwen Lloyd-Morgan d’approfondir ses connaissances des fonds d’archives conservés en Finistère et d’y découvrir, en compagnie de l’archiviste du CRBC, Marie-Alice Le Corvec, de nombreux documents provenant du Pays de Galles ou le concernant. Pour les chercheurs gallois, c’est le fonds Jaffrennou-Taldir aux Archives départementales du Finistère qui propose la plus grande richesse, grâce aux liens d’amitié entre Taldir – lui-même galloisant – et les Gallois qu’il rencontre dès la fin du XIXe siècle. C’est dans le cadre du mouvement panceltique et des associations bardiques qu’il fait tout d’abord la connaissance de plusieurs personnalités du Pays de Galles, mais ses réseaux s’élargissent rapidement et parmi ses correspondants on retrouve politiciens, fonctionnaires, professeurs, poètes et écrivains, artistes, musiciens, hommes (et femmes) d’affaires … Les trois fichiers de « Lettres de Grande-Bretagne » (côte 44J 04-44J 06) des années 1897-1927 fournissent donc une documentation très riche, jusqu’ici presqu’inconnue au Pays de Galles.

Prin yw’r ymchwilwyr o Gymru sydd yn ystyried y gall sefydliadau yn Llydaw gynnig deunydd Cymreig neu Gymraeg perthnasol i’w prosiectau. Ai oherwydd anwybodaeth, ynteu diffyg awydd i fentro i lyfrgelloedd ac archifdai anghyfarwydd ‘draw dros y don’? T. Gwynn Jones piau’r dyfyniad hwnnw, wrth gwrs, a dyna enghraifft o fardd ac ysgolhaig o fri fagodd berthynas agos â Llydaw (ac â’r gwledydd Celtaidd eraill hefyd o ran hynny) ac a adawodd ei ôl fel canlyniad mewn archifau yno. Rhaid pwysleisio mai un yn unig oedd T. Gwynn Jones o blith nifer o Gymry oedd â chyfeillion a chydnabod ymhlith Llydawyr amlwg ei ddydd, fel y darganfûm yn ystod ymweliad â Brest ym mis Mai 2023.

Roeddwn eisoes yn gyfarwydd â Llyfrgell Yves Le Gallo yn y CRBC, ond yng nghwmni’r archifydd Marie-Alice Le Corvec cefais gyfle am y tro cyntaf i gael cip yn y storfeydd, a sylwi ar ystod y deunydd archifol, gyda nifer o gasgliadau wedi eu derbyn yn ystod y blynyddoedd diwethaf. Gan fod fy ymweliadau â’r CRBC wedi cychwyn mor bell yn ôl â 1994, a nifer o’r genhedlaeth gyntaf o ymchwilwyr y deuthum i’w hadnabod wedi ein gadael erbyn hyn, profiad chwerw-felys oedd gweld archifau sawl un o’r hen gyfeillion a chydnabod ar y silffoedd. Ond fel un a dreuliodd ran go lew o’i gyrfa yn gofalu am yr archifau Llydaweg a Llydewig yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru, hynod ddiddorol oedd sylwi bod y CRBC wedi cywain archifau nifer o’r sawl y mae gohebiaeth neu bapurau eraill o’u heiddo wedi eu cadw yn y casgliadau a ymddiriedwyd i’n gofal ninnau yn Aberystwyth. Braf iawn, felly, gweld cydweithwyr o’r CRBC yn ymweld yn rheolaidd â’r Llyfrgell Genedlaethol er mwyn darganfod y casgliadau hyn yng nghyd-destun y prosiect cyfredol.

I’r Cymry, yn enwedig i’r rhai sydd yn ymddiddori yn hanes diwylliannol ddiwedd oes Fictoria a blynyddoedd cyntaf yr ugeinfed ganrif, mae cyfoeth yn eu disgwyl yn archifdy Penn ar bed/Finistère yn nhref Kemper/Quimper (https://archives.finistere.fr). Yn ystod yr ymweliad buom yn canolbwyntio ar archifau personol François Jaffrennou (1879-1956), neu Taldir wrth ei enw barddol. Ceir hanner ei bapurau yno (https://recherche.archives.finistere.fr/document/FRAD029_J) ond dewisodd ei fab, Gildas Jaffrennou, drosglwyddo’r gweddill, sydd yn cynnwys dogfennau’n ymwneud â chyfnod yr Ail Ryfel Byd, i Lyfrgell Genedlaethol Cymru (François Jaffrennou (Taldir) papers – Archifau a Llawysgrifau Llyfrgell Genedlaethol Cymru). Cadwodd Taldir yn ofalus y llythyrau a dderbyniodd o Gymru o 1897 hyd 1927, ac yn archifdy Quimper fe’i ceir bellach, wedi eu trefnu’n fras yn gronolegol, mewn tair ffeil dan y pennawd ‘Lettres de Grande Bretagne’ (rhif silff 44 J 104-106). Yn y rhain ceir llythyron nid yn unig oddi wrth lu o Gymry amlwg y cyfnod ond hefyd gohebwyr o Iwerddon, yr Alban, Cernyw ac Ynys Manaw.

Cyn manylu ar y gohebwyr, fodd bynnag, rhaid esbonio’r cefndir. Siaradwr Llydaweg o’r crud oedd François Jaffrennou, ac roedd yn hyddysg mewn barddoniaeth yn yr iaith yn ogystal â diwylliant llafar y werin. Roedd yn fardd, yn gyhoeddwr ac yn genedlaetholwr blaenllaw. Meistrolodd y Gymraeg yn llanc ifanc wrth draed yr ysgolhaig disglair François Vallée, ‘Abherve’ ac astudio llenyddiaeth gynnar y Gymraeg gydag ef hefyd. Yn ugain oed, cafodd Jaffrennou ei urddo’n aelod o Orsedd Beirdd Ynys Prydain yn ystod yr Eisteddfod Genedlaethol a gynhaliwyd yng Nghaerdydd yn 1899, gan gymryd yr enw barddol Taldir ap Hernin.

Ddwy flynedd yn ddiweddarach bu’n un o gyd-sefydlwyr Gorsedd Llydaw (Goursez Vreizh), y mae ganddi hyd heddiw berthynas agos gyda’i chwaer-sefydliad yng Nghymru. Mae rhai o’r ffotograffau a gadwyd gyda’r ohebiaeth yn archif Taldir yn Quimper yn dangos defodau’r ddwy Orsedd pan ddônt at ei gilydd. Adlewyrchir ymrwymiad brwd Taldir i’r rhwydwaith Celtaidd yn gyffredinol yn ei newyddiadura ac yn ei weithgaredd gyda’r mudiad pan-Geltaidd. Mynychodd y gyngres Geltaidd gyntaf yn Nulyn yn 1901 a sawl cyfarfod wedyn, gan gynnwys yr un yng Nghaernarfon yn 1904, lle tynnwyd llu o ffotograffau o’r mynychwyr a’u casglu ynghyd mewn albwm.1 Cynrychiolir nifer o hoelion wyth y mudiad pan-Geltaidd yn y ffeiliau ond o Gymru y daw trwch y gohebwyr.

Yn y Gymraeg y gohebai llawer o’r Cymry â Taldir, gan ei fod yn medru ei hysgrifennu yn ogystal â’i siarad yn rhugl. O ran eu cynnwys, adlewyrcha’r llythyron weithgaredd mewn nifer o feysydd gwahanol. Fel y disgwylid, mae grŵp sylweddol yn ymwneud â’r Eisteddfod Genedlaethol a Gorsedd y Beirdd. Yn eu plith ceir gohebiaeth oddi wrth ysgrifenyddion a threfnwyr Eisteddfodau unigol, heb sôn am ddynion dylanwadol fel E. Vincent Evans, fu’n ysgrifennydd ac yn olygydd cyhoeddiadau’r Eisteddfod. Gwasanaethodd T. H. Thomas, ‘Arlunydd Pen-y-garn’ yntau fel Arwyddfardd, ac fel y dengys Peter Lord bu ganddo ran bwysig yn sicrhau lle teilwng i’r celfyddydau gweledol yn yr Eisteddfod Genedlaethol. 2

Nid annisgwyl yw canfod gohebiaeth oddi wrth yr Archdderwydd, y Parch. J. Dyfnallt Owen, o gofio ei aelodaeth o’r Gyngres Geltaidd o 1908 ymlaen a’i ddiddordeb mawr yn Llydaw yn arbennig. Yn ddiweddarach byddai cyfrol Dyfnallt, O ben tir Llydaw (1934), yn ogystal â’i archif bersonol yn y Llyfrgell Genedlaethol (Papurau’r Parch. J. Dyfnallt Owen – Archifau a Llawysgrifau Llyfrgell Genedlaethol Cymru) yn tystio i’w gyfeillgarwch â nifer o Lydawyr amlwg, megis y cenedlaetholwr o offeiriad, yr Abad Jean-Marie Perrot, a saethwyd yn farw yn 1943, a’r llyfrwerthwr a newyddiadurwr François Gourvil, yn ogystal â Thaldir ei hun.

Ymhlith yr Eisteddfodwyr brwd fu’n gohebu â Taldir gellir hefyd enwi’r bardd-gyfreithiwr Robert Arthur Griffith, ‘Elphin’, ac Alfred Perceval Graves, gŵr cefnog Eingl-Wyddelig a ymsefydlodd yng Nghymru ac a dderbyniwyd i Orsedd y Beirdd yn 1902; heddiw fe’i adnabyddir yn bennaf fel tad y bardd ac awdur Robert Graves. Dyn o gefndir llawer llai breintiedig oedd y bardd a llenor o Eifionydd, Robert Evans, ‘Cybi’, a ddechreuodd ei yrfa fel gwas fferm cyn troi’n bostmon a llyfrwerthwr. Enillodd droeon mewn eisteddfodau lleol, taleithiol a chenedlaethol. Ceir llythyrau hefyd oddi wrth nifer o Gymry oedd yn amlwg yn eu dydd ond sydd yn llai adnabyddus heddiw, megis y bardd Robert Roberts, ‘Isallt’, o Flaenau Ffestiniog, a’r teithiwr a chasglwr llên gwerin o Geredigion, Jonathan Ceredig Davies.

Gwŷr amlwg iawn ym mywyd cyhoeddus y genedl yw’r rhan fwyaf o’r gohebwyr, fodd bynnag. Y mwyaf adnabyddus yw O. M. Edwards, ddaeth yn eicon cenedlaethol oherwydd ei waith fel awdur, llenor, hanesydd a chyhoeddwr, a’i ddylanwad ar ddatblygiad addysg yng Nghymru. Rhyddfrydwr dylanwadol arall oedd y gwleidydd J. Herbert Lewis, fu’n Aelod Seneddol o 1892 hyd 1922. Un o bileri eraill y dosbarth canol Rhyddfrydol Cymraeg yn y gogledd oedd Robert Gwyneddon Davies. Cyfreithiwr oedd ef wrth ei alwedigaeth, a bu hefyd yn gynghorydd ac yn gyfrannwr i’r wasg gyfnodol, ond fe’i cofir heddiw yn bennaf oherwydd ei weithgaredd ym maes cerddoriaeth. Cynorthwyodd ei wraig Grace yn ei gwaith arloesol hithau yn casglu caneuon gwerin ym Môn a’u cyhoeddi, a bu’r ddau ymhlith aelodau cyntaf Cymdeithas Alawon Gwerin Cymru pan y’i sefydlwyd ym 1909.

Yn ffeiliau Taldir cawn gyfarfod hefyd â dynion cyhoeddus o fyd y de diwydiannol, yn eu plith dau lyfrgellydd pwysig o Forgannwg, sef D. Rhys Phillips o Abertawe oedd, fel Taldir, yn aelod brwd o’r Gyngres Geltaidd, a J. Ifano Jones, aelod blaenllaw o staff Llyfrgell Rydd dinas Caerdydd, ac yn arbenigwr ar hanes cyhoeddi yng Nghymru. Buasai Ifano Jones yn adnabod rhai o ohebwyr eraill Taldir yng Nghaerdydd, megis yr hanesydd, naturiaethwr ac eisteddfodwr, J. Hobson Matthews, ac Edward Thomas, ‘Cochfarf’, fu’n gwasanaethu ar bwyllgor y Llyfrgell Rydd. Wedi cyfnod fel saer coed daeth Cochfarf yn berchennog gwesty ac yn gynghorydd ac fe’i etholwyd yn faer y dref yn 1902. Adlewyrchir ei le amlwg ym mywyd diwylliannol a chyhoeddus Caerdydd yn ei lythyron niferus at Taldir.

Llythyrwr arall mynych oedd yr arlunydd J. Kelt Edwards, ‘Pwyntil Meirion’, dyn tra gwahanol ei fuchedd i’r dirwestwr Cochfarf. Wedi ei fagu yn fab i siopwr ym Mlaenau Ffestiniog, bu’n astudio yn yr Eidal a Ffrainc. Yn dair ar hugain oed enillodd un o wobrau’r Eisteddfod Genedlaethol yn ei dref enedigol yn 1898 a daeth yn amlwg iawn i’r Cymry fel artist portreadau a gwawdluniau ac fel dylunydd, cyn mynd ar ddisberod oherwydd alcoholiaeth. Gan mai cymharol ychydig o bapurau Kelt Edwards sydd wedi goroesi, mae’r gyfres wych o lythyron o’i eiddo yn archifau Taldir yn un werthfawr dros ben o ran y wybodaeth sydd ynddynt am ei weithgareddau – a’i farn ddi-flewyn ar dafod. Nodwedd ddiddorol arall yw ardull Kelt. Cymraeg ffurfiol iawn sydd gan y gohebwyr eraill fel arfer, ond yn ei lythyrau ef mynega Kelt ei hun mewn ffordd mor uniongyrchol, mor agos at yr iaith lafar, nes y teimlwn bron ein bod yn clywed ei lais. Ac ef yw’r unig un i alw ‘ti’, nid ‘chi’, ar ei gyfaill o Lydaw. I Kelt y mae’r diolch am gyflwyno T. Gwynn Jones a Thaldir i’w gilydd, a hynny yn swyddfa’r Herald yng Nghaernarfon yn 1900, lle y bu Gwynn Jones yn gweithio er 1898. Dyna ddechrau cyfeillgarwch rhwng y bardd o Gymro a’r Llydawr, cyfeillgarwch a ddogfennir nid yn unig yng nghasgliad Taldir ond hefyd ym mhapurau T. Gwynn Jones yn y Llyfrgell Genedlaethol.

Bardd arall a fu mewn cysylltiad â Thaldir oedd R. Williams Parry. Mewn llythyr gwbl nodweddiadol ohono ysgrifennodd at Taldir yn gofyn am ei gymorth i ddod o hyd i bwnc ymchwil addas ar gyfer ei MA, gan ei fod ar goll braidd! Ac o’r un coleg ym Mangor dyma lythyr difyr oddi wrth Ifor Williams yn cynnwys, ymhlith materion mwy confensiynol, hanes difyr dyn ifanc a ddaethai yn ei gwmni unwaith i ymweld â Thaldir, ac a geisiodd ‘[d]dysgu ehedeg … ar ehedlong o’i waith ei hun. Ond yr oedd yn rhy drwm i’r peiriant.’3

Er mai dynion yw mwyafrif y Cymry a fu’n gohebu â Thaldir, trwy’r rhwydwaith pan-Geltaidd daeth i gysylltiad â rhai merched hefyd. Yr enw mwyaf cyfarwydd i’r Cymry Cymraeg heddiw yw Annie Harriet Hughes a gofir hyd heddiw am y nofelau a gyhoeddodd dan yr enw Gwyneth Vaughan. Fel Taldir, mynychodd hithau’r gyngres Geltaidd yng Nghaernarfon ym 1904, a gwelir y ddau yn y lluniau a dynnwyd yn ystod y cyfarfod hwnnw, gyda Taldir yn drawiadol iawn yn ei wisg draddodiadol gyda’r bragoù braz a’r wasgod. Awdur arall, ond un a ysgrifennai yn Saesneg, oedd Mallt Williams, neu Alice Matilda Langland Williams yn ôl ei henw swyddogol. Roedd hi’n genedlaetholwraig, yn ymgyrchydd brwd dros y Gymraeg ac yn gefnogol iawn i’r mudiad pan-Geltaidd.4 Cysylltir Mallt a’i chwaer ‘Gwenffreda’ ag enw Arglwyddes Llanofer yn y gerdd ‘An Diou Vag’ a gyfansoddodd Taldir yn dilyn Eisteddfod Genedlaethol 1899 a’i chyhoeddi yn yr un flwyddyn yn ei gyfrol Gwerziou gant Abherve ha Taldir.

Mwy annisgwyl, ar yr olwg gyntaf, yw darganfod gohebiaeth gan Amy Dillwyn, merch o deulu cefnog o ddiwydianwyr o Abertawe. Yn ogystal â chyhoeddi chwech o nofelau Saesneg roedd hi’n ymgyrchydd brwd dros hawliau merched, gan arloesi fel cynghorydd ac ym myd busnes. Yr Eisteddfod Genedlaethol oedd y cysylltiad rhyngddi hi â Thaldir: bu hi’n aelod o’r pwyllgor drefnodd yr Eisteddfod Genedlaethol yn Abertawe ym 1906.

Dim ond detholiad o’r holl ohebwyr a enwir uchod, ond rhydd yr enghreifftiau hyn amcan o natur y casgliad. O ran cynnwys y llythyron, mae nifer yn trafod materion yn ymwneud â’r Eisteddfod a’r Orsedd, a llawer hefyd yn sôn am faterion ieithyddol. Daw ceisiadau gan y Cymry am gyngor parthed dysgu’r Llydaweg, trafodir manylion eu tanysgrifiadau i gyhoeddiadau Taldir, yn gyfnodolion ac yn gyfrolau, a chyfraniadau Taldir i’r wasg Gymraeg, heb sôn am gyfieithu erthyglau a cherddi o’r naill iaith i’r llall. Trwy’r llythyron cyflwynir darlun byw iawn o’r cysylltiadau agos a ddatblygodd rhwng yr unigolion hyn ac o’r holl weithgarwch yr esgorodd y cysylltiadau hynny arnynt. A Thaldir yn adnabod cymaint o Gymry ac yn rhugl ei Gymraeg, cawn yr argraff ar adegau bod y Cymry’n cymryd mantais arno, gan ei foddi mewn llythyron yn gofyn o hyd am yr un math o wybodaeth sylfaenol am yr iaith neu lefydd i ymweld â nhw, y ffordd orau i deithio i Lydaw o Brydain, hyd yn oed am gymorth i ddod o hyd i lety addas – fel pe tasai Taldir druan yn drefnydd gwyliau llawn amser iddynt. Anodd credu weithiau sut y daethai i ben â’r holl alwadau arno!

Er mor gyfoethog yw’r archif hon fel ffynhonnell wybodaeth am y cysylltiadau rhwng Cymru a Llydaw ar ddiwedd y 19eg ganrif a dechrau’r 20fed, mae hi hefyd yn cynnig adnodd bwysig i’r sawl sy’n ymchwilio i hanes Cymru yn yr un cyfnod, gan ei bod yn goleuo llu o rwydweithiau Cymraeg a Chymreig a gweithgarwch yr unigolion a berthynai iddynt. Rhaid cofio hefyd mai un archif yn unig yw hon. Wrth i’n prosiect ddatblygu, dichon y daw i’r golwg archifau eraill yn Llydaw sydd yn cynnwys deunydd o Gymru, gan ddyfnhau ac ymestyn ein gwybodaeth a’n dealltwriaeth o’n hanes ni’r Cymry, yn ogystal â hanes y cysylltiadau a’r cyfeillgarwch a fu rhwng Cymry a Llydawyr.

1 Gweler Marion Löffler, A Book of mad Celts, Llandysul, Gomer, 2000.

2 Peter Lord, Y Chwaer-dduwies: Celf, crefft a’r Eisteddfod, Llandysul, Gomer, 1992.

3 Ceir hanes yr hedfanwr, W. E. Williams, gan Gareth Ffowc Roberts, Cyfri’n Cewri: Hanes Mawrion ein Mathemateg, Caerdydd: GPC, 2020, t. 60-61.

4 Marion Löffler, ‘A Romantic nationalist’, Planet, 121 (1997), 58-66.



Citer ce billet
Dream-CollEx (2023, 9 novembre). Dechrau darganfod archifau’r Cymry yn Llydaw. DreAM-CollEx. Consulté le 25 juin 2024, à l’adresse https://doi.org/10.58079/11oec

Laisser un commentaire

Votre adresse e-mail ne sera pas publiée. Les champs obligatoires sont indiqués avec *

Ce site utilise Akismet pour réduire les indésirables. En savoir plus sur comment les données de vos commentaires sont utilisées.